Röntgen

door André van Voorst

'Mevrouw weet ook werkelijk alles; mevrouw is nog erger dan de röntgenstralen (...) die ze toen hebben laten komen en waarmee je iemand in zijn binnenste kunt kijken.'

Marcel Proust schreef deze woorden in 1913, in het eerste deel van zijn romancyclus ‘Op zoek naar de verloren tijd’. Niet lang daarvoor, in 1895, had Wilhelm Röntgen in Duitsland ontdekt dat radioactieve stralen via een glazen buis in zachte materie door konden dringen. De eerste 'foto' die hij van de hand van zijn vrouw maakte, werd een wereldwijde sensatie. Röntgen en zijn vrouw beseften dat zelf ook toen zij de handbotjes zagen, met duidelijk zichtbaar de ring om één van de vingers. Röntgens vrouw riep geschokt: “Ik heb mijn overlijden gezien.”

Magische stralen

Het grote publiek kon maar niet genoeg krijgen van Röntgens ontdekking. In warenhuizen en op kermissen verschenen fluoroscopen waar mensen een röntgenfoto konden laten maken van hun hand of voet. Grif geloofde de massa dat het mogelijk werd om een glimp waar te nemen van de eigen dood. Thomas Mann beschreef in ‘De Toverberg’ de reactie van zijn hoofdpersoon bij het zien van een röntgenfoto: 'Hans Castorp zag wat hij verwachtte te zullen zien, maar wat eigenlijk niet voor mensenogen bestemd was: (...) hij keek in zijn eigen graf. Het toekomstige proces der ontbinding zag hij geanticipeerd door de kracht van het licht, het vlees, waarin hij wandelde, verteerd, verdelgd en tot een ijle nevel opgelost.'

Het artistieke misbruik van zijn technologie leidde tot toestanden die Röntgen niet had kunnen voorzien. De magische stralen zouden volgens verslaggevers van de populaire pers niet alleen fysiek in het lichaam doordringen, maar ook in de gedachtewereld van mensen. Menselijk, al te menselijk was de fantasievolle, maar geperverteerde verwachting dat het dankzij röntgenstralen mogelijk zou worden om door de kleren van vrouwen te kunnen kijken.

Verwachtingen

De impact van Röntgens ontdekking op de medische wereld was enorm. In de eerste decennia van de twintigste eeuw had ieder zichzelf respecterend medisch instituut een röntgenapparaat. Toch ging de vernieuwing niet overal even snel. In Tilburg was het de arts Karel Deelen die de aanschaf van een apparaat voorstelde aan het bestuur van het plaatselijke gasthuis. De heren regenten beoordeelden het plan als dure onzin. Deelen kocht vervolgens op eigen kosten een toestel en stichtte in 1908 in de Fabrieksstraat een eigen röntgenologisch instituut.

Niet alleen in Tilburg, maar in heel Europa waren de verwachtingen hooggespannen. Eindelijk, zo was de algemene verwachting, kon objectief de gevreesde tuberculosis (tbc) gediagnosticeerd worden. Hoewel Robert Koch in 1882 de tbc-bacil identificeerde bleef het voor artsen uiterst lastig een diagnose te stellen van de gevreesde ziekte. De röntgenfoto zou dat mogelijk maken. Waren patiënten voorheen afhankelijk van een subjectief vermoeden, konden ze nu vertrouwen op een honderd procent objectieve observatie.

De praktijk bleek toch weerbarstiger. Nadat Hans Castorp in de kliniek arriveerde, kreeg hij te horen dat eerst een röntgenfoto zou worden gemaakt omdat alleen zo 'de stand van zaken objectief aan het licht komt'. Trots toonde Hans iedereen het bewijs van zijn ziekte. Alleen een goede vriend twijfelde: 'Ik heb wel honderd afbeeldingen gezien, die er ongeveer zo uitzagen als die van u, en waarbij de beslissing, of ze nu werkelijk een legitimatiebewijs vormden of niet, min of meer afhing van degene die ze beoordeelde.'

De vriend had gelijk. Met de eerste röntgenfoto's ontstond de hoop dat deze vinding een einde kon maken aan tal van kwalen uit de doos van Pandora. Maar ook nu bleek de hoop - dat kleine engeltje in Pandora's doos - niets meer dan uitgestelde teleurstelling. Gelukkig begonnen radiologen langzaam te beseffen dat het röntgenapparaat weliswaar gezien mocht worden als een representant van moderniteit, maar dat het de mens met zijn even intuïtieve als unieke waarnemingsvermogen nooit geheel kon vervangen. De uitgestelde teleurstelling - een idee van Schopenhauer - bleek gelukkig toch ook een geruststelling te bevatten.

***GROEN KADER (nieuwe tekst)****

Museum de Dorpsdokter Andreas Schotel Museum Museumbrouwerij De Roos van 1877 Museum De Beekse Toren Grutje Molen de Doornboom Kruidentuin de Doornhof

***EINDE KADER***