Op reis gaan, wie houdt er niet van? Maar laten we deze zomer eens echt dicht bij huis blijven en toch vertrekken. Naar alle hoeken van de gemeente, en soms er nog een stukje overheen. Maar wij beginnen natuurlijk op de plek die het meest logisch is, de Vrijthof. En als je eens niet wilt lopen, ga dan maar eens op een van de Leugenbenkskes zitten, pal onder de Geboden Linde, waar ooit de schepenen vergaderden en waar ook recht werd gesproken. Hij staat er al, met zijn geïnundeerde machtige takken, sedert de zeventiende eeuw.

door Kees van Kemenade

Vlakbij is het borstbeeld te zien van een eertijds beroemde schrijver uit Bergen op Zoom, maar ereburger van Hilvarenbeek: Anton van Duinkerken. Hij was een van de motors achter de Groot-Kempische Cultuurdagen, waarbij kunstenaars en intellectuelen van Nederland en Vlaanderen elkaar ontmoetten. Dat geschiedde steevast met mooi weer en daarom kun je aan de noordkant van de toren precies het beeldje zien van de heilige Clara, de patrones van mooi weer. Een verzoek daartoe gaat in Hilvarenbeek vergezeld van een worst. Het geeft geen garantie, maar het is een oud gebruik.

Het beeldje van de heilige Clara zit tegen de muur van de Bikse toren, hèt symbool van het dorp. Dit monument, eigendom van de gemeente, werd gebouwd in 1450 in de gotisch stijl. Tegen toren en schip is een Mariakapel in de ruimte waar ooit de waag van het dorp was gevestigd. Je kon er laten wegen wat op de markt werd aangeboden. De kerk, genoemd naar Sint Petrus, is veel ouder en gaan terug naar de Middeleeuwen toen het dorp ontstond op een hoge zandrug, De Hoge Zij, waar de restaurants zijn gevestigd. Links en rechts van de ingang van de kerk zijn nóg twee beelden. Van Sint Petrus de kerkpatroon, met zijn visnet, en van de plaatselijke heilige en martelaar Adrianus van Hilvarenbeek die in 1572 door de geuzen werd vermoord omdat hij zijn geloof niet wilde verzaken.

Verdwenen smederij

Als we de andere kant op kijken zien wij nóg een kerkje. De Andreaskerk, eigendom van de protestantse gemeenschap. In 1809 werd het vanwege het Rijk, in de regeerperiode van koning Lodewijk Napoleon, gebouwd omdat de protestanten de grote kerk hadden moeten verlaten ten faveure van de plaatselijke katholieken. Net voor dat kerkje loopt een weg over de Vrijthof, ooit een van de hoofdwegen van het Hertogdom Brabant. Van hier ging je naar ’s Hertogenbosch in het noorden, of naar de hoofdstad Brussel in het zuiden. In de hoek is de bekende brouwerij van De Roos met nog een authentieke dorpsbrouwerij van vóór de mechanisatie. Het brouwershuis bezit een mooie devotietegel, die herinnert aan de terugkeer naar de Sint Jan in 1853 van Onze Lieve van Den Bosch. Het beeld bleef toen een nacht in dit dorp.

Verborgen waterput

Vlakbij onze bank is ook een muziekkiosk, al wordt hij nauwelijks meer voor uitvoeringen gebruikt. Het werd gebouwd in 1939, toen de plaatselijke harmonie Concordia haar eeuwfeest vierde. De waterpomp is gewoon aangesloten op de waterleiding, maar ooit waren hier publiek putten voor de drinkwatervoorziening. Op de fietsparkeerplaats is nog een stuk van een voormalige grafsteen te zien, die een complete oude put afdekt.

Net voor het voormalige bankgebouw, dat is gesierd met een ossenkop - een herinnering aan het café met die naam dat hier ooit stond - staat het Hilvarenbeekse oorlogsmonument. Een lijst met omgekomenen op een plaquette, aan de voet een aparte steen voor een Joods meisje en de jaaraanduidingen van de Tweede Wereldoorlog en de acties in Nederlands-Indië, bekroond door de vogel feniks, die herrijst uit de as.

Er is zoveel te vertellen over de Vrijthof. Over het gemeentehuis, gebouwd eind jaren veertig van de vorige eeuw, volgens de principes van Brabantia Nostra. Het moest gelijken op een gebouw uit de vijftiende eeuw toen Brabant op haar hoogtepunt stond. Een raadselachtig modernistisch gedenkteken voor dr. P.C. de Brouwer, een van de laatste katholieke emancipatoren, te vinden tussen kerk en herberg. Maar laten we stoppen met een raadseltje. Waar zie je een ‘oeil de boeuf’ op de Vrijthof? Je moet ervoor een beetje omhoog kijken naar dakramen.

Oh ja, tot slot. Zeg in Hilvarenbeek nooit ‘het’ Vrijthof, want dat ligt in Maastricht; het is hier gewoon dè Vrijthof.