door Jan van Helvoirt
Op donderdag 18 april 2024 is het 125 jaar geleden dat De Utrecht in onze regio haar eerste aankopen deed. De Heemkundige Kring Hilvarenbeek en de huidige eigenaar a.s.r. hebben samen de Houtvesterij omgetoverd tot een heus museum dat zeker tot en met Open Monumentendag op 15 september intact zal blijven. Een permanent museum zou voor Esbeek en omstreken geweldig zijn!
De genoemde eerste koop betrof 35 percelen heide in Hooge Mierde met een totale oppervlakte van 704.59.90 ha voor de prijs van 24 gulden per hectare. Bij onze zuiderburen werden alleen de boerderij de Aanrijt en de nabijgelegen boswachterswoning het Bolgoor gebouwd met pal daarnaast de Ossenstal. Eerder stond er al een eenvoudige houten ‘Ossenstal’ in de zuidoostpunt van de Vijfsprong. Op 23 december 1899 ging de Beekse gemeenteraad eindelijk ook akkoord om woeste gronden te verkopen. Ook kocht men vrij snel complete boerderijtjes op zoals die van De Graaf, Donkers, Broeckx en Bosmans. Ook de Leuter van Brouwers en de Biesdijk (nu: [Kleine Craenmeer]) van boer Hagen werden aan het landgoed toegevoegd. Tot slot kwam de zeer oude hoeve de Lange Gracht aan de oude grens tussen Esbeek en Diessen in handen van De Utrecht. Die laatmiddeleeuwse hoeve met herberg werd in 1919 gesloopt en de houtvester/rentmeester liet achter de prachtige oude linde een nieuw boerderijtje bouwen in de kenmerkende kleuren van De Utrecht.
Maar de eerste rentmeester ir. C. Sissingh was al veel eerder actief geweest met het doen oprichten van allerlei gebouwen. De bekende Tilburgse architect Jan van der Valk kreeg reeds in 1900 de opdracht om een ‘Voorwerkerswoning’ te bouwen met in het midden een heuse ‘Brandtoren’. Die markante woning op de hoek van de Prins Hendriklaan staat er nog steeds, maar de karakteristieke brand- en uitkijktoren werd daar nooit gerealiseerd. Blijkbaar werd er iets later meer geld ter beschikking gesteld en in 1905 verscheen er aan de nieuwe Keiweg iets naar het noorden toe op sectie G nr. 118 de nu nog bestaande Houtvesterwoning met Brandtoren. In 1991 werd dit fraaie pand een Rijksmonument. In 1908 bouwde Sissingh de grote Julianahoeve met schuur en pot- en varkensstal met een oppervlakte van 180 ha. Het was er erg druk, want er liepen 104 stuks rundvee, 30 paarden met veulens en 105 varkens rond en ook scharrelden er nog 102 kippen. Ondertussen werd er in 1911 tussen de Hertgang en de Lange Gracht een grote ‘polderkeet’ gebouwd. Hier kregen de eerste ontginners samen met de vele paarden een onderkomen. In 1914 werden er talloze Belgische vluchtelingen ondergebracht en de boerderij die daarna hier werd gebouwd kreeg de toepasselijke naam de Barak. Ondertussen was in 1909 het mooie pand de Zes Woningen voor de werkende arbeiders ook al gerealiseerd.
De grote centrale Julianahoeve werd opgedeeld in verschillende boerderijen die alle werden verpacht. Zo kwam de Aalsthoeve richting Tulder in 1913 tot stand net als de Boschhoeve. In 1915 stampte men wederom twee hoeven uit de grond: de Gagelhoeve bij Broekeling en de Spiehoeve richting de Dunsedijk. Op het erf van de Houtvesterij verrees tegenover de Julianahoeve in 1917 een grote paardenstal met graansilo en woning. Na het bouwen van het houten ‘landhuisje’ de Merel kreeg De Utrecht enkele jaren een groot aandeel in de Esbeekse Steenfabriek; de stenen lagen nu voor het oprapen! Na de bouw van de Vier Winden in 1920 bouwde Sissingh in datzelfde jaar het grote Vakantieverblijf Rustoord met binnen een klein postagentschap. In 1921 kwam aan de Dorpsstraat pal ten noorden van de oude Mostaard aan de Tramlijn op een akker van Adrianus van Rijswijk een nieuw Postkantoor gereed in de stijl van het landgoed. Daarna volgden in rap tempo de Ekster, de Koekoek, de Kromschutten en de Kievit. In de Duivelsrijt aan de Keiweg verrezen nog drie extra arbeiderswoningen.
In 1939 kwam De Utrecht in het bezit van de Tulderhoeve met haar gronden. Meteen begon de toenmalige houtvester Wormgoor met het plan om daar tussen de Trambaan, de Belgische grens en Tulder een groot natuurgebied aan te leggen. Hij had immers ook al net het Arboretum op de plaats van de oude boomgaard bij de Brandtoren gerealiseerd. Doch hier verrezen, behalve een dubbele arbeiderswoning, toch nog drie nieuwe boerderijen met namen die alle betrekking hadden op het oude Tulder: de Poorthoeve, de Eusel en de Nuijd. Maar Wormgoor had hier blijkbaar nog meer stoute bouwplannen: vijf boerderijen en nog een dubbele arbeiderswoning. Bij de geplande Breukel, op de spie bij Broekeling, ging alleen de bouw van de kenmerkende kapschuur door. Ook de Zandhoef bij de slagboom richting de Trambaan werd niet gebouwd. Alleen de kapschuur kwam er en die werd geschikt gemaakt voor twee woningen. Net ten noorden van de Trambaan ging zowel de boerderij de Mick als de kapschuur niet door. Verder gingen de plannen van de bouw van boerderij de Hool en boerderij de Broekhoef met kapschuren op de rand van Papschotten op de schop. De geplande dubbele arbeiderswoning tussen de twee laatste genoemde boerderijen kwam in dit natuurgebied ook niet van de grond. Vers in ons geheugen staan uiteraard nog de voortvarende bouwplannen van De Utrecht van respectievelijk 21 en 13 woningen die niet op een brede steun konden rekenen.
De grootste plannen dateren overigens van omstreeks 1910. De grootgrondbezitter wilde optimistisch de toekomst inkijken en vooral nadenken over een ferme uitbreiding van de bewoning van het landgoed ergens rondom de Keiweg. Men dacht vooral aan de vorming van een ‘centraal gedeelte’. De Utrecht vond de omgeving van het kruispunt van de weg naar de Mierden en de zandweg richting de Hertgang (de latere Prins Hendriklaan) daarvoor het beste punt. Concreet: [De stichting van een school, woningen. neringdoenden en ambachtslieden, van een café met ontspanningslokaal, mogelijk in de toekomst ook van een kerk, zou daar geschikt kunnen plaats vinden]. Voorlopig staat er op donderdag 18 april 2024 alleen een mooie verwarmde tent op het grasveld voor de Houtvesterswoning met binnenin een fraaie tentoonstelling en is het hoog tijd om nu samen met alle genodigden een… feestje te bouwen!