door Jan van Helvoirt

Cornelis de Laat erfde in 1761 op de Hoge Haghorst een huis met stal en bakhuis met de Boonhof groot 2 loopse. De oosterbuur was Andries Meulenbroeks, die ook pal aan het Kerkendijkske woonde, later ook wel Emmerseweg genoemd. Die werd op haar beurt oostelijk begrensd door de immense heide- en moervelden, die in die tijd nog volop deel uitmaakten van de Gemeynt van Haghorst. In het noorden van die boerderij lagen het Latje en de Koewei van Jan de Laat en in het zuiden vormde de akker van Jan Lambrechts (ook gehuwd met De Laat) de begrenzing. Interessanter was de begrenzing in het westen. Dat was namelijk een zeer oude zandweg, die Baltusstraat werd genoemd. Die straat voerde de boeren van weleer eeuwenlang, voordat het in brokken en stukken uiteen viel, naar het centrum van het grote gemeenschappelijke akkercomplex. Helaas kunnen we daar geen mooi ‘zandpaden naambord’ meer plaatsen. Tijdens de ruilverkaveling van de Hoge Haghorst werd het immers geheel vakkundig opgeruimd. De restanten liggen geheel verscholen onder de oostkant van het huidige sportcomplex de Haan. In november 2023 legden archeologen van ADC een fragment van dat middeleeuwse straatje weer bloot. Tegelijkertijd liet die ruilverkaveling pal ten westen van het voetbalveld ook nog maar een ander oud ‘hoog zandpad’ opruimen. Het was veel korter en liep door de hoge akkers die alle, net als het zandweggetje zelf, de toepasselijke naam Haan droegen. Later werd die gegeven aan de nieuw ‘geasfalteerde rondweg’ aan de zuidkant.

Bijna op het einde van dat korte zandpad bezat de rijke Diessenaar Norbert van Dijck in 1830 een akker die bij zijn boerderij op de Lage Haghorst hoorde. In 1914 kocht mijn opa Frans van de Laar die boerderij. Mijn moeder vertelde vroeger vaak dat zij als kind op hun akker de Haan ‘aren moest lezen’ en later volop ‘rogge binden’: jaar in jaar uit. Zij had veel liever verhalen geschreven! Maar dat kwam niet van de grond en ook de zandweg liep dood: op het perceel de Kwade Dries van Jan van Spreeuwel. Daarboven lag het Witven, waarnaar de ‘Witvenstraat’ werd vernoemd. Tussen de nu twee aangehaalde zandwegen lag de Garstacker, die in 1830 eigendom was van Peter Wijten. Hij bezat op de Diessense heuvel ook de boerderij/herberg Van Helvoirt, eerder in het bezit van de vermogende familie Cools. Die akker, liggende tusschen twee Ackerstraeten, werd al in 1540 genoemd als eigendom van Willem Dirck Tienen. Even verder naar het noorden lag naast dat straatje ook nog de Boonacker, oost het straatje, in 1552 in eigendom van Boudewijn Hendrik Pauwels. Zijn dochter noemde in 1560 haar boerderij de Boonecker Hoeve. Daarom werd die zandweg ook wel Boonackerstraet genoemd. Aan Lambert Schoofs werd in 1732 een fikse boete uitgedeeld omdat hij geen ‘draaiboom’ aan die ‘Boonackerstraet’ gehangen had. Jan de Laat kreeg een bekeuring omdat hij later in 1759 het ‘Baltusstraatje’ niet had opgemaakt. Namen werden blijkbaar door elkaar gebruikt.

Eind oktober 2023 hebben archeologen ten oosten aan het begin van het genoemde verdwenen lange oude zandpad een groot gedeelte afgegraven en blootgelegd. Het betreft hier de oude Armenakker (groot 0.80.27 ha) eeuwenlang in eigendom van de Diessense ‘Heilige Geest Armen’. Deze instelling zorgde ervoor dat de armsten van Diessen regelmatig kleding en voedsel kregen. Het zandpad werd daarom soms ook Heilige Geeststraat genoemd. Het meest interessante van de opgraving was de blootlegging van een complete boerderij met potstal en woonruimte uit omstreeks 1400 onder het esdek van de akker juist ten noorden van die Armenakker. Dat gedeelte heette de Boonhof en was in 1681 (oudste Diessense Verpondingsboek) een onderdeel van de grote huiskavel van Wilbort Gherits. Heel voorzichtig mogen we stellen dat die opgegraven laatmiddeleeuwse hoeve met het woongedeelte aan de Baltusstraat, misschien vernoemd naar de familie Baltus, werd verplaatst binnen die grote huiskavel naar de Emmerseweg. De dochter Maeijken Wilbort Gherits was gehuwd met Jan Jan Vrancken, die even verderop in de straat woonde. In 1696 ging de inmiddels geworden weduwe failliet en de drie kinderen lieten alle goederen liggen voor de crediteuren. Aert Lucas Schoofs was de koper en zoals hierboven reeds aangehaald: in 1761 erfde Cornelis de Laat de boerderij. Jacomijn de Laat, gehuwd met Hendrik Jan Lambregts, erfde in datzelfde jaar het door een waterloop omgeven akkerland de Turken (nu hebben Diessen, Baarschot en Haghorst ieder hun Turk!), grenzend aan het Baltusstraatje. Uiteindelijk kwam in 1822 de hoeve met de genoemde en inmiddels ‘uitgegraven Boonhof’ in eigendom van Adriaan van Corven op sectie A nr. 447. In 1830 bezat hij pal ten oosten van de Armenakker ook nog een boerderijtje. En het erf met waterput en greppels van dat boerderijtje aan de Emmerseweg kwamen onlangs tevoorschijn in de grote bouwput van die oude Armenakker. De namencommissie moet vaak zoeken naar mooie namen bij zandpaden. Hier hadden we echter overvloedig de keuze uit drie: Baltusstraat, Boonakkerstraat en Heilige Geeststraat. Maar het weggetje is weg. Bereiken we hiermee in relatie tot archief en archeologie misschien… een heemkundige mijlpaal!